«Gadymy Merw» döwlet taryhy we medeni goraghanasy

Takmynan 1150-nji ýylda Ýer ýüzüniň iň uly şäheri Konstantinopol hem, Hançžou hem däldi — taryhçy Tertius Çandleriň hasabyna görä, ol Merwdi: kitaphanalary we obserwatoriýalary yslam dünýäsiniň ähli künjeginden alymlary çekýän, 200 000 töweregi ilatly Ýüpek ýoly metropoliýasy. Bu gün onuň diwarlary Mary şäherinden 27 km gündogarda, oazisde ümsüm dur, we olaryň ýanyndan ýöremek Merkezi Aziýada wagt syýahatyna iň ýakyn zatdyr. Merwi beýleki gadymy ýerlerden tapawutlandyrýan zat — her döwrüň köne şäheriň üstünde däl-de, ýanynda gurulmagydyr, şonuň üçin harabalyklar agajyň ýyllyk halkalary ýaly ýanma-ýan ýatyr: Erk gala — b.e. öň VII asyryň Ahemeni galasy; Gäwür gala — ondan soňky ellin we sasany şäheri; hem-de giň Soltan gala — altyn asyryň seljuk paýtagty. Ol asyr 1221-nji ýylda birden gutardy: şäheri Çingiz hanyň ogly Tuluý aldy — orta asyr ýazyjylary 700 000 we ondan hem köp pida barada ýazýarlar; häzirki taryhçylar bu sanlara şübheli garaýarlar, ýöne Merw hiç haçan öňki durkuna gelmedi. Aman galan ýadygärlik — XII asyryň Soltan Sanjar aramgähi: her tarapy 27 metrlik jaý bolup, ýazyjylaryň aýtmagyna görä, onuň gümmezi bir günlük ýoldan görnüpdir; golaýda bolsa Ýüpek ýolunyň başga hiç ýerinde duş gelmeýän, üýtgeşik gasynly diwarly Uly we Kiçi Gyz galalar dur. 1999-njy ýylda Merw Türkmenistanyň ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna giren ilkinji ýadygärligi boldy. Gidlerimiziň maslahaty: ýadygärlikler toplumy örän giň — olaryň arasynda pyýada däl-de, ulagly aýlanylýar — şonuň üçin azyndan ýarym gün sarp ediň we sürlen kerpiç diwarlaryň altyn öwüsýän wagty, ir ertir ýa-da agşamara geliň. GÖL NOMADS-yň Marydan geçýän her bir şahsy turunda Merw bu gatlaklary «okap» berjek gid bilen görülýär — adatça, ondan öň ýa-da soň ajaýyp Mary muzeýi bilen bilelikde.