Görmeli ýerler
Gadymy Ýüpek ýolunyň harabalaryndan tebigy täsinliklere çenli, Türkmenistanda sizi garaşýan tükeniksiz tejribeleri açyň
Ahal-teke atlary ösdürip ýetişdirmek
Türkmenistan — döwlet tugrasynda atyň, meşhur Ýanardag bedewiniň, şekili ýerleşdirilen dünýädäki ýeke-täk ýurtdur, we ahalteke bedewiniň ýörişini bir gezek göreniňizden soň munuň sebäbine düşünersiňiz. Ahal oazisinde teke taýpasy tarapyndan ýetişdirilen, gelip çykyşy takmynan 3000 ýyl aňyrlara uzaýan bu tohum dünýäde bar bolan iň gadymy at tohumlarynyň biridir — görnüşi boýunça bolsa, şübhesiz, iň täsin galdyryjysydyr: käbir reňkler, aýratyn-da altynsöw mele, gün şöhlesini surata düşürip bolmaýan metal öwüşgin bilen gaýtarýar. Şonuň üçin olara gadymdan bäri «altyn atlar», gadymy Hytaýda bolsa «asman atlary» diýlipdir. Bular hakyky çöl jandarlarydyr: inçe, uzyn göwreli, agramlylyk üçin däl-de, yssy we uzak aralyk üçin ýaradylan. Tohumyň baş rowaýaty — resminamalaşdyrylan hakykatdyr: 1935-nji ýylda türkmen çapyksuwarlary ahalteke bedewlerinde Aşgabatdan Moskwa çenli 4000 km ýoly 84 günde geçdiler, şol sanda Garagumyň içinden suwsuz üç günlük 378 km geçelgäni. Muny başga hiç bir tohum gaýtalap bilmedi. Ahalteke bedewleri henizem seýrekdir: dünýäde olaryň bary-ýogy 6600 töweregi bar, ýarysy diýen ýaly şu ýerde, Türkmenistanda. Ýurt aty janly milli gymmatlyk hasaplaýar — aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde bellenilýän Türkmen bedewiniň baýramy muňa şaýatdyr: şol gün Aşgabat çapyşyklardan we görkezmelerden dolýar. Myhmanlar üçin olar bilen tanyşmagyň iň gowy ýoly — Aşgabadyň eteğindäki hususy atçylyk fermasydyr, we GÖL NOMADS-yň ugurlarynyň köpüsine hut şu girýär: atbakar bilen athanalary aýlanarsyňyz, bedewleriň ýörişini synlarsyňyz we isleseňiz, özüňiz hem eýere münersiňiz. Bu — myhmanlarymyzyň soňra iň köp ýatlaýan pursatlarynyň biri, hatda harabalyklar üçin gelenleriňem. Seneleriňiz mümkinçilik berse, şahsy turuňyzy aprel dabaralaryna gabatlap bileris: haçan syýahat etjekdigiňizi aýdyň, galanyny biz guarys.
Türkmen alabaýlary ösdürip ýetişdirmegiň sungaty
Käbir ýurtlar öz nyşanlaryna ýolbarsy ýa-da bürgüdi ýerleşdirýär; Türkmenistanyň goragçy haýwany bolsa diridir, agramy 80 kilograma çenli ýetýär we oba howlusynyň aňyrsyndan size arkaýyn syn eder. Alabaý — türkmenleriň müňýyllyklar boýy ýetişdirip gelen görnüşindäki orta aziýa goýun iti — dünýäniň iň gadymy iş tohumlarynyň biridir; ony sergiler däl-de, hakyky gulluk kemala getirdi: açyk sährada sürüleri möjeklerden goramak. Netije — haýbatly göwreli we geň galdyryjy derejede sowukganly it; bir üýrmek ýeterlik ýerinde alabaý seýrek iki gezek üýrýär. 2025-nji ýylyň dekabrynda ÝUNESKO türkmen alabaýyny ýetişdirmek sungatyny adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizdi, we bu ykrar edilen senet hakykatdanam gadymydyr: şejereler maşgala daragtlary ýaly ýatda saklanýar, ussatlyk tejribeli itşynasdan şägirde geçýär, obalarda bolsa henizem göz degmeden goraýan kiçijik el işi doga-tumarly güjükleri görmek bolýar — bu ýerde it maşgala agzasydyr we oňa şoňa görä-de garalýar. Häzirki Türkmenistan bu gadymy baglanyşygy açyk hormata öwürdi: Aşgabadyň aýlawlarynyň birinde beýikligi 15 metrlik altyn çaýylan alabaý heýkeli dur; tohum 2017-nji ýylyň Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynyň resmi nyşany boldy; aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde bolsa — ahalteke bedewleriniň baýramy bilen bir günde — ýurt milli alabaý baýramyny belleýär, onda ýylyň iň gowy iti saýlanýar. Syýahatçy üçin bu janly medeniýetiň elýeterli bölekleriniň biridir: GÖL NOMADS-yň şahsy turlarynda alabaýlara oba howlularynda, çöl düşelgelerinde we tohumçylyk howlularynda duşarsyňyz — hemişe eýesiniň ýanynda, bu tohum bilen bu düzgün diňe bir kada däldir. Gidiňizden gürrüň soraň: her türkmen maşgalasynda atasynyň iti hakda bir waka bar ýaly, we olarda ulaltma juda azdyr.
Älem hiňňildigi
Aşgabadyň ýalpyldap duran asman gümmeziniň ýokarsynda «Älem» medeni-dynç alyş merkezi adaty bir bina däl-de, hyýaly bir düýşden dörän ýaly görünýär. 2012-nji ýylda açylan bu ak mermerli täsin gurluş şäheriň iň meşhur binalarynyň birine öwrüldi — diňe bir ululygy bilen däl, eýsem içindäki täsinlikleri bilen hem tapawutlanýar. Beýikligi 95 metr bolan bina alty gatdan ybarat bolup, dynç alyşyň dürli görnüşlerini hödürleýär. Emma hemmeleriň ünsüni çekýän esasy zat — onuň depesindäki äpet hiňňildikdir. Ol ýalpyldap duran aýna we polat gurnama bilen gurşalypdyr. Açylan wagtynda bu hiňňildik dünýäde iň beýik ýapyk hiňňildik hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girdi we syýahatçylaryň ozal gören zatlaryndan düýbünden tapawutlandy. Onuň «Älem» diýen ady giňligi, maksady we täsinligi birleşdirýän bu ýer üçin örän laýykdyr. Meşhur «Fabbri Group» tarapyndan dizaýn edilen bu hiňňildik ýumşak hereket edýär we içindäki amatly howa şertleri islendik pasylda — tomusyň yssysynda-da, gyşyň sowugynda-da — gezelençden lezzet almaga mümkinçilik berýär. Binanyň özi binagärlik arkaly uly bir taryhy gürrüň berýär. Onuň basgançakly, piramida meňzeş görnüşi adaty türkmen dizaýn elementlerini we häzirki zaman estetikasyny özünde jemleýär. Hiňňildik syýahatçylary ýokary göterdikçe, «Ak mermerli şäher» diýlip atlandyrylýan Aşgabadyň gözel panoramasy açylýar. Ol ýerde giň şaýollar we ýagty binalar uzakdaky Köpetdagyň şekilleri bilen utgaşyp, gözýetimine çenli uzalyp gidýär. Agşamyna binanyň görki has-da üýtgeýär. «Älem» merkezi dürli reňkler bilen yşyklandyrylyp, şäheriň iň owadan we surata düşmek üçin iň amatly ýerleriniň birine öwrülýär. Binanyň içinde şadyýan we medeniýetli atmosfera höküm sürýär. Bouling, kinoteatr we planetariý ýaly ýerler gelýänlere diňe bir hiňňildikde münmek däl, eýsem wagtyňy peýdaly geçirmek üçin uly mümkinçilikler hödürleýär. Bu ýer maşgalalaryň üýşýän, syýahatçylaryň dynç alýan we binagärlik bilen güýmenjäniň birleşýän merkezidir. «Älem» merkezine baryp görmek — diňe bir rekord goýan binany görmek däl, eýsem dizaýnyň, medeniýetiň we hyýalyň jemlenen täsin dünýäsine gadam basmakdyr. Bu ýerdäki tejribe, hakykatdan hem, özbaşyna bir älemi öwrenmek ýalydyr.
«Gadymy Merw» döwlet taryhy we medeni goraghanasy
Takmynan 1150-nji ýylda Ýer ýüzüniň iň uly şäheri Konstantinopol hem, Hançžou hem däldi — taryhçy Tertius Çandleriň hasabyna görä, ol Merwdi: kitaphanalary we obserwatoriýalary yslam dünýäsiniň ähli künjeginden alymlary çekýän, 200 000 töweregi ilatly Ýüpek ýoly metropoliýasy. Bu gün onuň diwarlary Mary şäherinden 27 km gündogarda, oazisde ümsüm dur, we olaryň ýanyndan ýöremek Merkezi Aziýada wagt syýahatyna iň ýakyn zatdyr. Merwi beýleki gadymy ýerlerden tapawutlandyrýan zat — her döwrüň köne şäheriň üstünde däl-de, ýanynda gurulmagydyr, şonuň üçin harabalyklar agajyň ýyllyk halkalary ýaly ýanma-ýan ýatyr: Erk gala — b.e. öň VII asyryň Ahemeni galasy; Gäwür gala — ondan soňky ellin we sasany şäheri; hem-de giň Soltan gala — altyn asyryň seljuk paýtagty. Ol asyr 1221-nji ýylda birden gutardy: şäheri Çingiz hanyň ogly Tuluý aldy — orta asyr ýazyjylary 700 000 we ondan hem köp pida barada ýazýarlar; häzirki taryhçylar bu sanlara şübheli garaýarlar, ýöne Merw hiç haçan öňki durkuna gelmedi. Aman galan ýadygärlik — XII asyryň Soltan Sanjar aramgähi: her tarapy 27 metrlik jaý bolup, ýazyjylaryň aýtmagyna görä, onuň gümmezi bir günlük ýoldan görnüpdir; golaýda bolsa Ýüpek ýolunyň başga hiç ýerinde duş gelmeýän, üýtgeşik gasynly diwarly Uly we Kiçi Gyz galalar dur. 1999-njy ýylda Merw Türkmenistanyň ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna giren ilkinji ýadygärligi boldy. Gidlerimiziň maslahaty: ýadygärlikler toplumy örän giň — olaryň arasynda pyýada däl-de, ulagly aýlanylýar — şonuň üçin azyndan ýarym gün sarp ediň we sürlen kerpiç diwarlaryň altyn öwüsýän wagty, ir ertir ýa-da agşamara geliň. GÖL NOMADS-yň Marydan geçýän her bir şahsy turunda Merw bu gatlaklary «okap» berjek gid bilen görülýär — adatça, ondan öň ýa-da soň ajaýyp Mary muzeýi bilen bilelikde.
Aşgabadyň mermer binagärligi
Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat, barada ilkinji gezek eşideniňizde meňzeşi bolmadyk hyýaly şäher ýaly görünýän ýerleriň biridir. Garagum çölüniň gyrasyndan Köpetdagyň eteklerine çenli uzalyp gidýän bu şäher landşaftynyň özboluşly keşbi bar. Türkmenistanyň günortasynda, Eýran serhedinden uzak bolmadyk ýerde ýerleşmek bilen, ol Merkezi Aziýanyň gury, emma strategiki taýdan möhüm çatrygynda ýerleşýär. Bu ýerde gadymy Ýüpek ýoly söwdagärleri, imperiýalary we medeniýetleri birleşdiripdir. Şäher aslynda 1881-nji ýylda Russiýa imperiýasynyň harby merkezi hökmünde esaslandyrylan hem bolsa, onuň häzirki keşbi has täze taryhdan habar berýär. Şäheriň köp bölegi 1948-nji ýyldaky güýçli ýertitreme netijesinde weýran boldy. Bu waka diňe bir şäheriň binagärligini däl, eýsem onuň täze taryhy keşbini hem kesgitledi. Ondan soňky onýyllyklarda — aýratyn-da Türkmenistan garaşsyzlygyny alandan soň — şäher giň şaýollary, äpet binalary we ak mermere hem-de giň meýdanlara esaslanýan binagärlik stili bilen täzeden gurlup başlandy. Bu özgerişlik netijesinde Aşgabat "Ak mermerli şäher" hökmünde tanalyp başlandy. 2013-nji ýylda Aşgabat ak mermerli binalaryň dünýäde iň ýokary konsentrasiýasy bolan şäher hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda Aşgabatda gezelenç edeniňizde ýa-da ulagly geçeniňizde, onuň arassa şaýollary, ýalpyldap duran döwlet binalary, medeniýet merkezleri we ýurduň häzirki zaman milli şahsyýetini beýan edýän äpet ýadygärlikleri sizi haýran galdyrar. Şäheriň iň meşhur binalarynyň arasynda Türkmenistanyň daşary syýasatyny aňladýan Bitaraplyk binasy we dünýäde iň uly ýapyk hiňňildikleriň biri ýerleşýän «Älem» medeni-dynç alyş merkezi bar. Şäheriň dizaýny öňünden meýilleşdirilen bolup, ol sebitdäki köne we dykyz şäherlerden tapawutlylykda tertipliligi we giňligi bilen tapawutlanýar. Geografiki taýdan Aşgabat özüniň binagärligi ýaly, gurşap alan tebigaty bilen hem emele gelýär. Sebitiň iň möhüm infrastruktura taslamalarynyň biri bolan Garagum kanaly Amyderýanyň suwuny çöliň içinden geçirip, ekerançylygy we şäher durmuşyny üpjün edýär. Şeýle gurak howada bu suw akymy şäheriň ösüşi üçin örän möhüm bolup durýar. Gurşap alan peýzaž, aýratyn-da şäheriň golaýyndaky belentlikler, häzirki zaman binalarynyň çöl meýdany we dag şekilleri bilen birleşýän ajaýyp görnüşlerini hödürleýär. Şäheriň adynyň manysy hem aýratyn gyzyklydyr. "Aşgabat" sözi köplenç "Yşk şäheri" diýlip düşündirilýär, emma käbir taryhçylar bu adyň Parfiýa imperiýasyny esaslandyryjy Arşak I bilen baglanyşyklydygyny hem aýdýarlar. Wagtyň geçmegi bilen Aşgabat milli baýramçylyklaryň we şahsyýetiň nyşanyna öwrüldi. Her ýylyň 25-nji maýynda Şäher güni bellenilip, onuň täze, emma üns bilen goralan taryhy dabaralandyrylýar. Aşgabadyň iň ýatda galyjy aýratynlygy — onuň özünde jemleýän garşylykly pursatlarydyr: gadymy toprakda gurlan, Sowet döwründe täzeden dikeldilen we garaşsyzlyk eýýamynda milli maksatlaryň we binagärlik sungatynyň nusgasy hökmünde täzeden dörän şäher. Syýahatçylar üçin bu ýer taryhyň, nyşanlaryň we geljekki dizaýnlaryň birleşýän täsin we özboluşly dünýäsidir.
Awaza syýahatçylyk zolagy
«Awaza» milli syýahatçylyk zolagy Türkmenistanyň Hazar deňziniň gündogar kenarynda ýerleşýän ägirt uly dynç alyş merkezidir. 5,000 gektar meýdany tutýan bu ýer kiçijik kenarýaka obasyndan uly syýahatçylyk we halkara maslahatlar merkezine öwrüldi. Onuň geografiýasy uzyn çägeli kenarlar we gurak, yssy howa şertleri bilen häsiýetlenýär. Bu ýere her ýyl takmynan 150,000 töweregi myhman gelýär. Zolagyň binagärlik keşbi döwrebap belent myhmanhanalar we giň dynç alyş düzümleri bilen tapawutlanýar. Onuň esasy aýratynlyklaryndan biri — myhmanhanalar etrabynyň içinden geçýän ýedi kilometrlik emeli derýadyr. Bu suw ýolunda kiçijik gämilerde gezelenç edip bolýar. Derýanyň üstünden birnäçe köpri geçýär, olaryň köpüsi ýerli nyşanlary we guşlary aňladýan polatdan ýasalan nagyşlar bilen bezelendir. Ýene bir möhüm tehniki desga — kenardan 85 metr uzaklykda ýerleşýän «Awaza» çüwdürimler toplumydyr. Bu ulgam suwy 20 metr beýiklige atýan ýokary basyşly sorujylary ulanýar we deňziň üstünde 3D şekilleri görkezýän golografiki lazer taslamalary bilen utgaşýar. Toplumda 40 gämilik duralgasy bolan «Ýelken» ýaht-kluby ýaly ýöriteleşdirilen desgalar hem bar, ol ýerde windserfing we ýelkenli sport bilen meşgullanmak üçin şertler döredilendir. Maşgala bolup dynç almak üçin birnäçe uly seýilgähler, şol sanda ýapyk we açyk howuzly akwapark hem-de Eýfel diňi ýaly dünýä belli binalaryň nusgalary ýerleşdirilen tematiki seýilgäh bar. Binalaryň köpüsi saglygy dikeltmäge gönükdirilen bolup, olarda Hazar deňziniň suwy we dermanlyk palçyklary bilen bejergi berýän sanatoriýalar ýerleşýär. Gezelenjiňiz bökdençsiz bolmagy üçin, aýratyn-da akwaparklar we kenarýaka klublary ýaly köpçülikleýin ýerlerde şahsy goşlaryňyza üns bermek maslahat berilýär. Myhmanlar suwa düşenlerinde telefonlary we açarlary üçin köplenç suw geçirmeýän gaplary ulanýarlar. Seýilgähiň umumy atmosferasy asuda we resmi bolup, myhmanlar kenardan daşlaşanlarynda adatça sada geýinmegi makul görýärler.
Adaty haly dokmaçylygy
Adaty türkmen halyçylygy dünýäde meşhur sungat görnüşidir we 2019-njy ýylda UNESCO-nyň Maddy däl medeni miras sanawyna resmi taýdan girizildi, sebäbi bu milletiň taryhynyň we ruhynyň möhüm bölegidir. El bilen dokalan bu ýüň halylar diňe ýer örtügi däl-de, Türkmenistanyň bäş esasy taýpasynyň kimligini görkezýär: Teke, Ýomut, Ärsary, Çowdur we Saryk. Her taýpanyň sebitde tapylýan ösümlikler we haýwanlar ýaly ýerli daşky gurşawy beýan edýän özboluşly geometrik nagyşlary we çyzykly tertibi bar. Bu halylary dokmak sungaty asyrlar boýy maşgalalar arkaly geçirildi we ilki göçme taýpalar tarapyndan tebigy boýaglar we öz sürülerinden ýüň ulanyp amala aşyryldy. Bu taýpalar köplenç hereket edýändikleri sebäpli, uly ýer halylary, kiçijik sumkalar, çadyr asmalary we hatda toý, dogluş we doga däp-dessur üçin ýörite halylary döretmek üçin göçme dokma stankalaryny ulandylar. Bu mirasyň näderejede möhümdigini Türkmenistanyň milli baýdagyna we gerbine seredip görmek mümkin, olar bäş adaty haly nagyşyny milli agzybirligiň we dini gymmatlyklaryň nyşany hökmünde buýsanç bilen görkezýärler. Bu ajaýyp hünär bilen gyzyklanýan syýahatçylar üçin Aşgabatdaky Türkmenistanyň haly muzeýine baryp görmek hökmanydyr, sebäbi bu ýerde iki müňden gowrak eksponat bar, şol sanda seýrek antikwar eserler we açar ýaly geýilmek üçin döredilen iň kiçi haly bar. Muzeý şeýle hem üç ýüz inedördül metrden gowrak meýdany öz içine alýan we Ginnesiň rekordlar kitabynda ýer alan dünýäniň iň uly el bilen ýasalan halysy ýaly hünär işiniň ägirt uly üstünliklerini görkezýär. Maý aýynyň ahyrynda barsaňyz, dokmaçylary we türkmen halylaryny dünýäde meşhur eden owadan gyzyl we sary-goňur nagyşlary hormatlamak üçin aýyň soňky ýekşenbesinde geçirilýän Haly güni milli baýramçylygyna goşulyp bilersiňiz.
Derweze gaz krateri
Derweze gaz kraterine ilkinji gezek seredeniňizde, hiç bir surat sizi oňa taýýarlap bilmez — Garagum çölüniň ümsümliginde ýeke özi ýanýan, ini takmynan 70 metr, çuňlugy 30 metr töweregi ot çanagy. Syýahatçylar oňa «Dowzahyň derwezesi» diýýärler; Türkmenistanda resmi ady — «Garagum ýalkymy». Onuň döreýşi hem syrly: köp aýdylýan wersiýa görä, 1971-nji ýylda sowet buraw desgasy gaz boşlugyny deşipdir we ýer çöküpdir, emma ýerli geologlar çökgünligiň 1960-njy ýyllarda bolandygyny, gazyň bolsa zäherli buglaryň ýaýramagynyň öňüni almak üçin diňe 1980-nji ýyllarda otlanandygyny aýdýarlar. Resminamalar ýitirilen ýa-da gizlin saklanýar — anyk zat diňe biri: birnäçe hepdede söner öýdülen ot Sowet Soýuzynyň özünden uzak ýaşady. Bilmeli zadyňyz: krater öňküsi ýaly güýçli däl. 2022-nji ýylda hökümet ony söndürmek meýilnamasyny yglan etdi, ölçegler bolsa soňky ýyllarda ýalnyň gyzgynlygynyň dörtden üç böleginden gowragyny ýitirendigini görkezýär. Ol henizem şöhle saçýar — garaňky düşende, kraterň gyrasy ot bilen ýagtylanda we daş-töweregiňizdäki çöl gözden gaýyp bolanda, aýratyn haýran galdyryjy — emma bu indi «wagtynda görüp galmaly» ýer. Derweze Aşgabatdan 260 km demirgazykda ýerleşýär — dört sagatlyk ýol, soňky bölegi çägeli ýoda bolup, ulag üçin 4WD gerek; jemgyýetçilik ulagy ýok, şonuň üçin krater diňe turuň düzüminde görülýär. Şahsy turlarymyzda biz agşamara gelip ýetýäris, çägelikde BBQ agşamlyk taýýarlaýarys we kraterden birnäçe minutlyk ýörelgede ýurtalarda gije bolýarys — krateriň üstünden dogýan gün gijeki otdan az täsin däl. Ýolda onuň az tanalýan iki doganyny — suw we palçyk kraterlerini hem görersiňiz. Iň amatly pasyllar — ýaz we güýz; tomsuň ortasynda esasy synag çölüň özi bolýar.
Köwata ýerasty köli
Köwata ýerasty köli Köpetdag daglarnyň eteginde gowagyň içinde gizlenen üýtgeşik tebigy gözellikdir. Gowak takmynan 250 metr uzynlygyna uzaýar we 12-den 50 metre çenli inligi bolan, bäş dürli girişi bar. Köl gowagyň üçünji girişinden takmynan 55 metr aşakda ýerleşýär. Gün şöhlesi bu çuňluga ýetmeýändigi sebäpli, içindäki atmosfera garaňky we syrly. Köl takmynan 75-80 metr uzynlykda, ini 8 bilen 23 metr aralygynda üýtgeýär. Onuň ortaça çuňlugy takmynan 10 metr bolup, iň çuň nokadynda 15 metre ýetýär. Kölden suw kükürt baý çeşmä akýar we oňa ep-esli mineral häsiýetlerini berýär. Temperatura ýylyň dowamynda gaty durnukly, adatça 33°C bilen 38°C aralygynda. Suw mawy-ýaşyl reňk bilen arassa we minerallara, esasanam kükürde baý.
Köýtendag daglary
Türkmenistanyň uzak gündogarynda gizlenen Köýtendag daglary başdan geçirmeleri söýenler we tebigat gözleýänler üçin hakyky jennet. Olaryň ady "Çuň kanýonlaryň daglary" diýmek bolan dramatiki görnüşi ajaýyp beýan edýär: asmanyň käwagt diňe ýukarda inçe lenta ýaly görünýän çuň jülgeler bilen kesilen beýik gaýalar. Bu uzak sebit tebigy gudratlardan doly. Bu ýerde ýurduň iň beýik belenti Aýrybaba dagy (3139 metr), şeýle hem Türkmenistanyň iň çuň kölleriniň we iň uzyn gowaklar bar. Köýtendag daglarynyň iň özüne çekiji aýratynlyklaryndan biri meşhur Dinozawr Platosy bolup, bu ýerde henizem daşda doňan taryhdan ozalky äpetleriň yzlaryny görüp bilersiňiz. Bu ýerdäki peýzažlar olaryň taryhy ýaly täsirli. Reňkli gaýa gurluşlary sebäpli dag etekleri gyzyl reňklerde ýalpyldaýar, dag eňňitleri bolsa seýrek arça tokaýlary bilen örtülen. Has belentlikde ýabany otlar, güller we gyrymsy otlar höküm sürýär, olara tut agaçlary, çynar we bu gödek ýere durmuş we reňk getirýän beýleki miweli agaçlar goşulýar.
Köneürgenç
Köneürgenç — Horezm döwletiniň paýtagty we orta asyr dünýäsiniň beýik şäherleriniň biri bolan Gürgenjiň galyndysydyr. Bu şäheriň ykbalyna taryhyň iň weýran ediji iki basybalyjysynyň ýolunda durmak ýazylypdyr. 1221-nji ýylda Çingiz hanyň goşunlary şäheri alyp, Amyderýadaky uly bendi ýykdylar we töweregi batgalyga öwürdiler — ýazyjylar muny döwrüň iň ganly gyrgynçylyklarynyň biri hasaplaýarlar. Şäher gaýtadan galkyndy, emma Teýmirleň ony 1373–1388-nji ýyllar aralygynda üç gezek talady, ahyrynda bolsa ýer bilen ýegsan edip, harabalyklaryň üstüne arpa ekdirdi. Şol iki apatdan aman galanlar häzir özbek serhediniň golaýyndaky açyk sähranyň içinde seýrek ýaýrap dur — we ýeriň şeýle täsirli bolmagynyň syry hut şu boşlukdadyr. Kutlug Timur minarasy — Buharanyň meşhur Kalýanyndan hem beýik, 60 metrlik kerpiç iňňe — ýedi asyr bäri harabalyklara garawullyk edýär. Birnäçe ädimlikde XIV asyryň Törebeg hanym aramgähi ýerleşýär: onuň gümmezindäki gülli-ýyldyzly mozaika şeýle nepis welin, köpler ony Merkezi Aziýanyň iň ajaýyp kaşin işi hasaplaýar; aşagyndaky geometriýa — altyburç zalyň üstündäki on iki gyraňly halka — öz döwründen has öňde giden matematika. Sopy ussady Nejmeddin Kubranyň aramgähinde bolsa syýahatçylardan köp zyýaratçylara duşarsyňyz: bu toprak ýedi ýüz ýyl bäri mukaddes saýylýar. 2005-nji ýylda ÝUNESKO bu ýadygärlikler toplumyny Bütindünýä mirasynyň sanawyna girizdi. Amaly maslahat: Köneürgenç Daşoguzdan bir günlük aňsat gezelençdir, özbek serhet geçelgelerine bolsa sanlyja minut ýol bar — şonuň üçin GÖL NOMADS-yň birnäçe şahsy ugry hut şu ýerden başlanýar ýa-da tamamlanýar, harabalyklary günorta çöl ýoly bilen Derwezä birleşdirýär. Iki-üç sagat howlukman aýlanyň; kerpije iň ýumşak yşyk — ikindi yşygy, ýazda bolsa minaranyň töweregindäki sähra gysga wagtlyk ýaşyl öwüsýär.
Marguş
Mundan dört müň ýyl ozal, Müsürde piramidalar, Mesopotamiýada bolsa zikkuratlar galdyrylýarka, Murgap derýasynyň deltasynda bürünç asyrynyň ösen patyşalygy gülläp ösýärdi — we arheologiýadan daşarda ol barada eşiden ýok diýerlik. Ýurt Marguş diýlip atlandyrylýardy — bu at Dariý I-iň Behistun ýazgysyna düşer ýaly gadymydyr; onuň paýtagty Goňurdepe häzirki Garagum çölüniň 55 gektaryna ýaýylypdy. Şäher takmynan b.e. öň 2400–1600-nji ýyllar aralygynda, alymlaryň Oks (Baktriýa-Margiana) siwilizasiýasy diýip atlandyrýan medeniýetiniň ýüregi hökmünde ýaşady, we onuň gerimi häzirem haýran galdyrýar: diwarly köşk toplumy, ot gurbanlyk ojakly ybadathanalar, altyn, kümüş we bürünç hazynaly ýerasty tabytly şa gonamçylygy, ýanynda bolsa üç müňden gowrak mazarly uly gonamçylyk. Marguşy dünýä gaýtaryp beren adam Wiktor Sarianididir: 1972-nji ýylda ol çölüň ýüzünden ilkinji küýze döwüklerini ýygnady, soňra bolsa 2013-nji ýyla çenli kyrk ýyllap şu ýerde gazuw-agtaryş geçirdi. Ol munuň gadymy dünýä siwilizasiýasynyň bäşinji merkezidigini, ot ojaklarynyň we däp-dessur içgisiniň yzlarynyň bolsa zoroastrizmiň gözbaşlaryna yşarat edýändigini öňe sürdi — bu netijeler barada alymlar henizem jedel edýärler, we ýeriň özüne çekijiliginiň bir bölegi hut şundadyr: bu ýerde soraglary entek açyk duran arheologiýanyň içinde durýarsyňyz. Patyşalygyň soňy Merwiňkiden asudarak boldy: Murgap ýönekeýje günbatara süýşdi, şäher bolsa suwsuzlykdan öldi. Goňurdepe Marydan 60 km töweregi demirgazykda ýerleşýär, ýoluň soňky bölegi bolsa gödek çöl ýodasydyr: bu ýol ugrundaky düşleg däl-de, hakyky ekspedisiýadyr. GÖL NOMADS-yň şahsy turlarynda biz ony Marydan doly günlük gezelenç edip guraýarys — 4WD ulag we ýanymyz bilen nahar; bu ýerde ne kölege, ne-de petek kassasy bar — diňe siz, ýel we rowaýatlaryň köpüsinden gadymy şäher. Ertesi gün Merw bilen utgaşdyrmak iň gowusy: bürünç asyry bilen Ýüpek ýolunyň tapawudy — şu oazisiň bütin taryhydyr.
Milli ýadygärlik toplumasy
«Halk hakydasy» ýadygärlik toplumy Aşgabadyň günorta-günbatar çetinde ýerleşýär. Bu ýer türkmen halkynyň taryhy we gahrymançylygynyň janlanýan giň, asuda seýilgähi hökmünde hyzmat edýär. 2014-nji ýylda açylan bu ägirt uly meýdan çüwdürimleriň sesi we dürli reňkli gül düşekleri bilen gurşalypdyr. Seýilgähiň içinde gezelenç edeniňizde, milletiň geçmişindäki möhüm wakalary beýan edýän üç sany güýçli ýadygärlik bilen tanyşarsyňyz. Siz 1881-nji ýyldaky Gökdepe söweşiniň gahrymanlaryna goýulýan sarpany we ebedi ody gül ýaly gurşap alýan gyzyl mermerden ýasalan bäş sany beýik stelaly Ikinji jahan urşunyň ýadygärligini görersiňiz. Toplumyň iň täsirli bölegi — Ýertitreme ýadygärligidir. Onda äpet bürünç öküz dünýäni şahlarynda saklap dur. Bu rowaýat 1948-nji ýyldaky weýrançylykly ýertitremesinde wepat bolanlaryň hatyrasyny belent tutmak üçin döredilipdir. Öküziň üstündäki aýalyň gollararasynda saklaýan çagasyna üns beriň; ol altyndan ýasalyp, weýrançylykdan soňra dikelýän milletiň geljegini aňladýar. Toplumyň çuňlugynda ýerleşýän muzeýde bu taryhy wakalar köne harby eşikler, ýaraglar we uly ýertitremesinden öňki şäheriň seýrek suratlary arkaly beýan edilýär. Bu muzeý ýurduň taryhynyň köklerine syýahaty aňlatmak üçin ýerasty gurlupdyr. Agşamyna tutuş seýilgäh güýçli yşyklandyryjy çyralar bilen bezedilip, gezelenç etmek üçin parahat atmosfera döredilýär. Toplumyň uzynlygy bir kilometre golaý bolandygy sebäpli, bu ýere amatly aýakgapda gelmek maslahat berilýär. Bu ýerde ebedi ot ýanýar we dabaraly harby lybasdaky esgerler tarapyndan goralýar. Bu ýer uly hormat we ýatlama ýeri bolandygy sebäpli, gelýänler adatça sada geýinýärler we asuda gezelenç edýärler. Bu ýer surata düşmek üçin örän owadan bolsa-da, onuň atmosferasy hemişe agras we asuda bolup, töweregiňizdäki mermer we bürünç binalara siňdirilen taryh barada oýlanmaga çagyrýar.
Nusaý galasy
Iki müň ýyl mundan ozal Rimiň iň gorkýan imperiýasy Köpetdagyň eteklerinden dolandyrylýardy — Nusaý bolsa onuň şalyk mekanydy. Rowaýata görä, biziň eýýamymyzdan öň 250-nji ýyllar töweregi Arşak I tarapyndan esaslandyrylan we soňra Mitridatkert — «Mitridatyň galasy» — diýlip atlandyrylan bu ýerde irki parfiýa şalarynyň köşkleri, ybadathanalary we hazynasy ýerleşýärdi; şol wagt olaryň atly goşuny uzak günbatarda Rim legionlaryny dyza çökerýärdi. Şäheriň soňy gabawdan däl-de, ýer titremeden geldi: biziň eýýamymyzdan öňki birinji onýyllykda ol ýer bilen ýegsan boldy — diwarlary indi özleriniň galdyrylan toýragyna ýumşaklyk bilen gaýdip barýan ýer üçin geň derejede gelşikli ykbal. Aslynda bu iki depedir: Köne Nusaý — häzir myhmanlaryň aýlanýan 43 gektarlyk meýdançaly şa galasy, we onuň ýanyndaky Täze Nusaý — şäher depesi. Olar 2007-nji ýylda «Nusaýyň parfiýa galalary» ady bilen ÝUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna bilelikde girizildi. Gazuw-agtaryş işleri — ilki sowet, soňra köp ýyllyk italýan missiýasy — dabaraly zallary, ýazgyly arhiwleri we meşhur ritonlary — pil süňkünden nepis oýulan parfiýa şerap şahlaryny ýüze çykardy; olaryň iň gowulary bilen soňra Aşgabadyň Milli muzeýinde duşuşyp bilersiňiz — şahsy turlarymyzda biz güni hut şeýle yzygiderlikde guraýarys. Ýerinde görýän zadyňyz kaşaňlygy bilen däl-de, sessiz kuwwaty bilen täsir edýär: sürlen kerpiçden äpet berkitmeler, Tegelek zalyň we diň otaglarynyň yzlary, aňyrsynda bolsa Eýran serhedindäki Köpetdagyň diwary. Nusaý Aşgabatdan bary-ýogy 18 km günbatarda ýerleşýär we ýarym güne aňsat sygýar: GÖL NOMADS-yň köp ugurlarynda ol goňşy Gypjakdaky äpet Türkmenbaşy Ruhy metjidine, ahalteke atçylyk fermasyna we Kow-Ata ýerasty kölüne dowam edýän güni açýar. Yssydan öň, ir ertir geliň — gid imperiýany toýundan galdyryp, size görkezsin.
Nohur obasy
Nohur, Köpetdag daglarynda ýerleşýän kiçijik obadyr. Gödek peýzažlar bilen gurşalan bu oba ýerli jemgyýetiň medeni merkezi bolup hyzmat edýär we güýçli däp-dessurlary we üýtgeşik mirasy bilen tanalýar. Oba mukaddes ýerleri we rowaýatlary bilen meşhurdyr, olaryň köpüsi "Peri" diýlip atlandyrylýan syrly janandyrlar barada gadymy pars ynançlary bilen baglanyşyklydyr. Golaýdaky iň görnükli ýerlerden biri ýerli ilat üçin ruhy ähmiýete eýe bolan Gyz-bibi gowagydyr. "Nohur" adynyň gelip çykyşy henizem jedelli. Käbirleri munuň Nuha bilen baglanyşyklydygyna ynanýarlar, beýlekiler bolsa ony ýerli rowaýatlar ýa-da gadymy pars sözleri bilen baglanyşdyrýarlar. Wagtyň geçmegi bilen dürli düşündirişler peýda boldy, obanyň syrlylygy we medeni çuňlugyny artdyrdy. Uzak ýerleşýändigi sebäpli, Nohur adaty durmuş düzgünleriniň köp bölegini saklap galdy. Nohurli diýlip atlandyrylýan ýerli jemgyýet nesilleriň dowamynda geçirilen däp-dessurlary we ynançlary saklaýar. Käbirleri hatda özleriniň nesiini Aleksandr Makedonskynyň esgerleri bilen baglanyşdyrýarlar, ýerli halk döredijiliginde bolsa onuň sebitiň üsti bilen syýahatyna bagly hekaýalar bar. Obanyň iň üýtgeşik aýratynlyklaryndan biri, mazarlarynyň köplenç goç şahlary bilen bezelen gonamçylygy — bu sebit üçin täsin ýörelgedir. Tebigy söýüjiler golaýdaky Hur-Huri şarsuwasyny we gözel Aý-Dere kanýony ýaly gözel peýzažlary we asuda gezelençlik ýerlerini hödürleýän ýakyn çekijilik ýerlerini hem öwrenmeli.
Türkmen medeniýetinde eşik dili
Türkmen milli lybasy Merkezi Aziýanyň iň ajaýyp medeni aýratynlyklarynyň biridir. Erkek adamlar üçin iň esasy element Telpekdir — ol ak ýa-da gara şadyýan goýun derisinden ýasalyp, gyşda ýyly, tomusda bolsa salkyn saklaýar. Onuň aşagyndan ýaka nagşy bolan köýnek we don geýilýär. Zenan maşgalalaryň lybaslary bolsa gyzyl we melewşe reňkli ýüpek köýneklerden ybarat bolup, olaryň ýakalary we ýeňleri elde dokalan nagyşlar bilen bezelýär. Ýalyk bolsa aýallaryň derejesini we medeniýetini görkezýän esasy elementdir. Türkmen kümüş şaý-sepleri bolsa diňe bir bezeg däl-de, eýsem taryhy taýdan gorag we saglyk nyşany hökmünde hyzmat edipdir.
Türkmen aşhanasyndan lezzet almak
Türkmen aşhanasy ýönekeý önümlerden baý, doýurjy tagamlary döretmegi öwrenen göçme halkyň taryhyndan habar berýär. Tagamlaryň esasyny et, aýratyn-da goýun, towuk we düýe eti düzýär. Şaşlyk we gowurma gündelik durmuşyň bir bölegi bolsa, palaw türkmen aşhanasynyň iň naýbaşy tagamydyr. Tamdyrda bişirilen çörek uly hormata eýedir we ol her bir supranyň mukaddesligidir. Manty, somsa we göçme taryhymyz bilen berk baglanyşykly dograma hem möhüm orun tutýar. Türkmenistan özüniň ajaýyp gawunlary bilen hem meşhurdyr. Tagamlaryň ýanyndan gök çaý, gatyk we çal ýaly içgiler supranyň bezegidir. Esasy düzgün: çörek elmydama sylanylmalydyr we oňa aýratyn hormat goýulmalydyr.
Türkmenbaşynyň ruhy metjidi we mazary
Aşgabadyň golaýynda, asuda Gypjak şäherçesinde Merkezi Aziýanyň iň täsin we özüne çekiji dini ýerleriniň biri — Türkmenbaşynyň Ruhy metjidi ýerleşýär. Ilkinji gezek göreniňizde, onuň ululygy we dizaýny sizi haýran galdyrar: giň, simmetrik we bütinleý diýen ýaly Türkmenistanyň güneşi astynda ýalpyldap duran ak mermerden gurlan. Sebitiň iň uly metjitleriniň biri hasaplanýan bu bina bir wagtyň özünde 10,000 adamy kabul edip bilýär. Emma uly bolmagyna garamazdan, içerki atmosfera örän asuda we ruhy goldaw beriji ýalydyr. Bu ýer diňe bir metjit däl, eýsem ýadygärlikler toplumydyr. 2004-nji ýylda Saparmyrat Nyýazowyň buýrugy bilen öz doglan obasynda gurlan bu metjidiň golaýynda mawzoleý ýerleşýär. Onuň içinde Nyýazowyň maşgalasynyň mazarlary bar: Ikinji jahan urşunda wepat bolan kakasynyň, 1948-nji ýyldaky weýrançylykly Aşgabat ýertitremesinde aradan çykan ejesiniň we iki doganynyň, şeýle hem Nyýazowyň özüniň mazary bar. Bu maglumatlar toplumyň taryhy ähmiýetini has-da artdyrýar we ony diňe bir bina däl, eýsem uly ýitgileriň we mirasyň nyşanyna öwürýär. Binagärlik taýdan metjit äpetligi we simwolikany özünde jemleýär. Onuň uly merkezi gümmezi we dört burçunda ýerleşýän beýik minaralary şäheriň keşbine aýratyn görk berýär. Dizaýndaky köp elementleriň türkmen taryhy we ruhy dünýäsi bilen baglanyşykly simwoliki manylary bar. Metjidiň içindäki giň we ýagty ybadat zaly mermer, altyn öwüşginli nagyşlar we çylşyrymly detallar bilen bezelip, adama ruhy rahatlyk berýär. Ulanylan serişdeler bolsa halkara taryhyny gürrüň berýär. Bütin gurluşykda ulanylan ak mermer Italiýadan getirildi, bu bolsa metjide ýalpyldap duran keşp berýär. Içerki bezeglerde ulanylan gymmat bahaly agaç elementleri, şol sanda hoz agajy, içerki görke ýylylyk we gözellik goşýar. Ussalaryň işi örän takyk bolup, kaşangylyk bilen sypaýylygyň arasyny sazlaýar. Bu metjidi ýatdan çykmajak edýän zat diňe bir onuň ululygy ýa-da dizaýny däl, eýsem ol ýerdäki duýgudyr. Başga ýerlerde görýän adaty metjitleriňiz bilen deňeşdireniňizde, bu ýer has asuda, giň we syrly ýaly görünýär. Bu dymyşlyk sizi saklanmaga, töweregiňize seretmäge we hemme zady üns bilen öwrenmäge mejbur edýär. Köp syýahatçylar üçin bu diňe bir gezelenç nokady bolup biler, emma wagt aýyrsaňyz, Türkmenbaşynyň Ruhy metjidi binagärligiň, şahsy taryhyň we milli şahsyýetiň birleşýän has çuňňur manysyny açyp görkezer. Bu diňe bir Türkmenistanyň iň owadan metjitleriniň biri däl, eýsem iň manyly ýerleriniň biridir.
Ýangykala kanyony
Bäş ýarym million ýyl mundan ozal bu ýer Tetis deňziniň düýbüdi; bu gün bolsa ol Merkezi Aziýanyň Uly Kanýona iň meňzeş ýeridir — we, gaty ähtimal, ol tutuşlygyna diňe siziňki bolar. Ýaňgala kanýonlary — ady «otly galalar» diýmegi aňladýar — beýikligi 100 metre ýetýän, gülgüne, gyrmyzy, ak we sary zolakly hek daşly gaýalaryň giň gerimidir; yza çekilen deňiz olary galalara, berkitmelere we krokodiliň äňi ýaly öňe çykyp duran meşhur burna öwrüpdir. Reňkler sagatma-sagat üýtgeýär: günortan hek ýaly solgun, gün ýaşanda bolsa lowlap duran ýaly — sürüjilerimiz sizi kanýonyň gyrasyna hut şol pursada ýetirmäge çalyşýarlar. Bu ýurduň iň barmasy kyn genji-hazynalarynyň biridir: Türkmenbaşydan 160 km töweregi gündogarda, Balkanabatdan 165 km demirgazykda, ýoluň soňky bölegi bolsa 4WD ulagy we ýoly bilýän sürüjini talap edýän gödek çöl ýodasydyr — bu ýerde ne ýol belgisi, ne desga, ne-de başga ulag bar. Şol boşluk — ýeriň özenidir: siz bilen uçudyň arasynda germew ýok, synlaýyş nokadynda nobat ýok — diňe ýel we geologiýa. Kanýonlardan 25 km aňyrda Gözli ata ýerleşýär — Türkmenistanyň iň sarpaly zyýarat ýerleriniň biri, gülgüne-ak gaýalaryň tebigy çanagynda ýatan mukaddeslik; zyýaratçylaryň-da, syýahatçylaryň-da edişi ýaly, ikisini bilelikde görmek — günbatar Türkmenistanyň iň uly tejribeleriniň biridir. GÖL NOMADS-yň şahsy turlarynda Ýaňgala biziň Hazar ugurlarymyzyň ýabany ýüregidir: Türkmenbaşydan agşamlyk nahary ýanymyz bilen çykýarys, alagaraňkyda gaýalaryň lowlaýşyny synlaýarys we gazak serhedine ýa-da kenara dolanmazdan öň Gözli atanyň ýanyndaky ýurtalarda gije bolýarys. Tomusda-da ýyly eşik alyň — platonyň ýeli çyny bilen öwüsýär — kamera üçin ýady bolsa pikir edeniňizden iki esse köp alyň.
Ýekegowak gowaklary
Murgap derýasynyň üstünde gizlenen Ýekegowak gowaklary Türkmenistanyň iň syrly taryhy ýerleriniň biridir. Gaýalara oýulan bu gadymy gowak toplumy asuda, uzak we çuňňur täsirli duýulýar — taryh bilen ümsümligiň duşuşýan ýeri. Gowaklaryň biziň eýýamymyzdan öňki I asyra degişlidigine ynanylýar we sebitdäki irki gowak binagärliginiň ajaýyp mysaly hökmünde häsiýetlendirilýär. Diňe bir esasy girelgesi bilen toplum goragly we uzakdan görünmez ýaly seresaplyk bilen gurlupdyr. Dar geçelgelerden geçip, myhmanlar bu gizlin ýeriň bir wagtlar pena, ruhy giňişlik ýa-da gizlin sygynaç bolup hyzmat edendigini göz öňüne getirip bilerler. Ýekegowagy aýratyn edýän zat diňe onuň gadymylygy däl, eýsem ýerleşýän ýeri hem. Derýanyň üstünde beýikde, tebigy görnüşler bilen gurşalan gowaklar güýçli ýeke-täklik we syrlylyk duýgusyny berýär. Uly ýadygärliklerden ýa-da meşhur şäher nyşanlaryndan tapawutlylykda, bu ýer el degmedik we hakyky duýulýar. Taryhy, arheologiýany we adaty bolmadyk ýerleri gowy görýän syýahatçylar üçin Ýekegowak gowaklary seýrek tejribe hödürleýär — adaty syýahatçylyk ýollaryndan uzakda, Türkmenistanyň gadymy geçmişine asuda syýahat.
Türkmenistany görmäge taýýarmy?
Bu ajaýyp ýerlere ýatdan çykmajak syýahat meýilleşdirmäge kömek edeli.