Görmeli ýerler
Gadymy Ýüpek ýolunyň harabalaryndan tebigy täsinliklere çenli, Türkmenistanda sizi garaşýan tükeniksiz tejribeleri açyň
Ahal-teke atlary ösdürip ýetişdirmek
Ahal-teke häzirki Türkmenistanyň çäginde döredilen gadymy at tohumydyr, bu ýerde olar aňlylygy, çeýeligi we günde ýalpyldaýan ýaly görünýän üýtgeşik metal örtükleri bilen meşhurdyr. Bu atlar ajaýyp çydamly bolup, göçme taýpalar tarapyndan iň az iýmit we suw bilen çölde uzak wagtyň dowamynda diri galmak üçin ösdürildi, bu olary taryhyň dowamynda ýaşamak we girdeji üçin zerur etdi. Gadymy Hytaý bir wagtlar olary "Asmany atlar" diýip atlandyrypdy we olary ele almak üçin harby ekspedisiýalar ugratdy, ruslar bolsa olary "Argamaklar" ýa-da "Hudaý atlary" diýip tanaýardylar. Türkmenistanyň medeni şahsyýeti bu atlar bilen at dakma däp-dessurlar, gözellik bäsleşikleri we toý dabaralary arkaly çuňňur baglanyşyklydyr, bu ýerde ýigit gelniň bezelen Ahal-teke atynda alyp gidýär. Bu haýwanlary bezemek üçin ulanylýan çylşyrymly şaý-sepleri we mellekleri esasan aýallar tarapyndan döredilýär, tohumlaýyş we tälim baradaky bilimler resmi okuw we dilden-dile däpler arkaly geçirilýär. Bu çuňňur baglanyşyk tohumlaýyş we bezeg däpleriniň UNESCO tarapyndan Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň bir bölegi hökmünde ykrar edilmegine getirdi. Her ýyl aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde, Aşgabatdaky Galkinyş at çapyşyk topary tarapyndan gurnalan ägirt uly baýramçylyklar we çapyşyk çäreleri bolan Türkmen at güni (ozal Ahal-teke at baýramy diýlip atlandyrylýan) bellenir. Bu tohum Sowet Soýuzy döwründe agyr döwür başdan geçirdi, şol wagt atlaryň sany bary-ýogy 1,250-e çenli azaldy. Emma häzirki wagtda ilat Halkara Ahal-teke Atlary Assosiasiýasy arkaly janlandyryldy, bu bu altyn mirasyň diri galmagyny üpjün etmek üçin dünýäniň dürli künjeklerinden eýeleri we tohumlaýjylary üçin duşuşyklary gurnýar.
Türkmen alabaýlary ösdürip ýetişdirmegiň sungaty
Alabaý Türkmenistandan bolan rowaýat it tohumy bolup, ýakynda 2025-nji ýylda UNESCO-nyň Adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi. Ägirt uly ululygy, güýçli myşsalary we uly kellesi bilen tanalýan bu tohum gözegçilik itinden has köp zat; bu wepalylyk, güýç we asuda gahrymançylygyň nyşanydyr. Asyrlar boýy bu itler türkmen halky bilen ýanma-ýan ýaşadylar, olary milli buýsançyň we medeni şahsyýetiň çeşmesi hökmünde görýän jemgyýetler tarapyndan seresaplylyk bilen saklanyp gelindi. Alabaý bilen adamlaryň arasyndaky baglanyşyk dogluşdan başlaýar, olary ideg etmäge bagyşlanan köp sanly däp-dessurlar bar, şol sanda güjüklere goraýjy tümar döretmek ýörelgesi hem bar. Tohumlaýyş we tälim baradaky bilimler maşgala we resmi kluplar arkaly geçirilýär, bu ýerde ussat it ösdürip ýetişdirijiler täze eýelere Alabaý hereketine düşünmekde ýol görkezýärler. Tohuma bolan bu çuň hormat ýerli sungatda, goşgularda we nakyllarda beýan edilýär, we Alabaý hatda 2017-nji ýylda geçirilen Aziýa ýapyk jaý we söweş sungaty oýunlarynyň resmi maskoty bolup hyzmat etdi. Syýahatçylar üçin Alabaý Türkmen tejribesiniň merkezi bölegidir. Ýurt tohum üçin aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde aýratyn milli baýramçylygy bellýär, bu ýerde «Ýylyň batyr Türkmen Alabaýy» gözellik bäsleşigi geçirilýär. Paýtagt Aşgabatda gelýänler Halkara Türkmen Alabaýlary Assosiasiýasynyň edarasyny tapyp bilerler we hatda tohuma bagyşlanan 15 metrlik altyn ägirt uly ýadygärligini hem görüp bilerler. Döwlet medallaryndan ajaýyp heýkellere çenli Alabaý Türkmenistanyň gadymy göçme mirasyny belent goraýjy hökmünde dur.
Älem hiňňildigi
Aşgabadyň ýalpyldap duran asman gümmeziniň ýokarsynda «Älem» medeni-dynç alyş merkezi adaty bir bina däl-de, hyýaly bir düýşden dörän ýaly görünýär. 2012-nji ýylda açylan bu ak mermerli täsin gurluş şäheriň iň meşhur binalarynyň birine öwrüldi — diňe bir ululygy bilen däl, eýsem içindäki täsinlikleri bilen hem tapawutlanýar. Beýikligi 95 metr bolan bina alty gatdan ybarat bolup, dynç alyşyň dürli görnüşlerini hödürleýär. Emma hemmeleriň ünsüni çekýän esasy zat — onuň depesindäki äpet hiňňildikdir. Ol ýalpyldap duran aýna we polat gurnama bilen gurşalypdyr. Açylan wagtynda bu hiňňildik dünýäde iň beýik ýapyk hiňňildik hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girdi we syýahatçylaryň ozal gören zatlaryndan düýbünden tapawutlandy. Onuň «Älem» diýen ady giňligi, maksady we täsinligi birleşdirýän bu ýer üçin örän laýykdyr. Meşhur «Fabbri Group» tarapyndan dizaýn edilen bu hiňňildik ýumşak hereket edýär we içindäki amatly howa şertleri islendik pasylda — tomusyň yssysynda-da, gyşyň sowugynda-da — gezelençden lezzet almaga mümkinçilik berýär. Binanyň özi binagärlik arkaly uly bir taryhy gürrüň berýär. Onuň basgançakly, piramida meňzeş görnüşi adaty türkmen dizaýn elementlerini we häzirki zaman estetikasyny özünde jemleýär. Hiňňildik syýahatçylary ýokary göterdikçe, «Ak mermerli şäher» diýlip atlandyrylýan Aşgabadyň gözel panoramasy açylýar. Ol ýerde giň şaýollar we ýagty binalar uzakdaky Köpetdagyň şekilleri bilen utgaşyp, gözýetimine çenli uzalyp gidýär. Agşamyna binanyň görki has-da üýtgeýär. «Älem» merkezi dürli reňkler bilen yşyklandyrylyp, şäheriň iň owadan we surata düşmek üçin iň amatly ýerleriniň birine öwrülýär. Binanyň içinde şadyýan we medeniýetli atmosfera höküm sürýär. Bouling, kinoteatr we planetariý ýaly ýerler gelýänlere diňe bir hiňňildikde münmek däl, eýsem wagtyňy peýdaly geçirmek üçin uly mümkinçilikler hödürleýär. Bu ýer maşgalalaryň üýşýän, syýahatçylaryň dynç alýan we binagärlik bilen güýmenjäniň birleşýän merkezidir. «Älem» merkezine baryp görmek — diňe bir rekord goýan binany görmek däl, eýsem dizaýnyň, medeniýetiň we hyýalyň jemlenen täsin dünýäsine gadam basmakdyr. Bu ýerdäki tejribe, hakykatdan hem, özbaşyna bir älemi öwrenmek ýalydyr.
«Gadymy Merw» döwlet taryhy we medeni goraghanasy
Merw, Merkezi Aziýadaky Ýüpek ýolunyň ugrundaky iň gadymy we iň gowy saklanan oazis şäherleriniň biridir. Bu giň oazisdäki galyndylar adamzat taryhynyň 4000 ýylyny gurşap alýar. Köp ýadygärlikler henizem görünýär, esasanam soňky iki müňýyllyklardan. Ol Türkmenistanyň Mary welaýatynyň çäklerinde ýerleşýär. ÝUNESKO gadymy Merw ýadygärligini 1999-njy ýylda Bütindünýä miras sanawyna girizdi. Ol miladydan öňki 3-nji müňýyllykdan bäri şäher merkezlerini goldady we Murgap derýasynyň oazisinde boluşy bilen bagly medeni landşaftyň deňsiz-taýsyz bolmagy we ajaýyp medeniýetleriň dürli-dürlüligi bilen baglanyşykly Gündogaryň taryhynda möhüm rol oýnady. Ol yslam döwründe iň ýokary derejesine ýetdi we 9-njy asyryň başynda Arap halypatynyň paýtagty, şeýle hem 11-12-nji asyrlarda Beýik Seljuklar imperiýasynyň paýtagty boldy. Häzirki wagtda «Gadymy Merw» bürünç asyrynyň merkezleriniň galyndylaryny (miladydan öňki 2500-1200-nji ýyllar); demir asyrynyň merkezlerini (miladydan öňki 1200-300-nji ýyllar); taryhy şäher merkezini we orta asyrlaryň soňky şäherini öz içine alýan uly arheologiki seýilgähdir. Bellige alnan eýeçilik 353 gektar meýdany we 883 gektar bufer zolagyny öz içine alýar. Orta asyrlaryň soňky şäheriniň diwarlar aýratyn gyzyklanma döredýär, sebäbi olar miladydan öňki 5-nji asyrdan miladyň 15-16-njy asyrlaryna çenli harby binagärligiň ewolýusiýasynyň ajaýyp yzygiderli ýazgysyny dowam etdirýär. Şeýle hem oazisde dürli taryhy döwürlerden galan uly ýadygärlikler bar. Olaryň arasynda oazisiň iň häsiýetli binagärlik aýratynlyklaryndan biri bolan köşkleri, galalaryny we köp sanly ajaýyp metjitleri we mauzoleýleri agzap bolar.
Aşgabadyň mermer binagärligi
Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat, barada ilkinji gezek eşideniňizde meňzeşi bolmadyk hyýaly şäher ýaly görünýän ýerleriň biridir. Garagum çölüniň gyrasyndan Köpetdagyň eteklerine çenli uzalyp gidýän bu şäher landşaftynyň özboluşly keşbi bar. Türkmenistanyň günortasynda, Eýran serhedinden uzak bolmadyk ýerde ýerleşmek bilen, ol Merkezi Aziýanyň gury, emma strategiki taýdan möhüm çatrygynda ýerleşýär. Bu ýerde gadymy Ýüpek ýoly söwdagärleri, imperiýalary we medeniýetleri birleşdiripdir. Şäher aslynda 1881-nji ýylda Russiýa imperiýasynyň harby merkezi hökmünde esaslandyrylan hem bolsa, onuň häzirki keşbi has täze taryhdan habar berýär. Şäheriň köp bölegi 1948-nji ýyldaky güýçli ýertitreme netijesinde weýran boldy. Bu waka diňe bir şäheriň binagärligini däl, eýsem onuň täze taryhy keşbini hem kesgitledi. Ondan soňky onýyllyklarda — aýratyn-da Türkmenistan garaşsyzlygyny alandan soň — şäher giň şaýollary, äpet binalary we ak mermere hem-de giň meýdanlara esaslanýan binagärlik stili bilen täzeden gurlup başlandy. Bu özgerişlik netijesinde Aşgabat "Ak mermerli şäher" hökmünde tanalyp başlandy. 2013-nji ýylda Aşgabat ak mermerli binalaryň dünýäde iň ýokary konsentrasiýasy bolan şäher hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda Aşgabatda gezelenç edeniňizde ýa-da ulagly geçeniňizde, onuň arassa şaýollary, ýalpyldap duran döwlet binalary, medeniýet merkezleri we ýurduň häzirki zaman milli şahsyýetini beýan edýän äpet ýadygärlikleri sizi haýran galdyrar. Şäheriň iň meşhur binalarynyň arasynda Türkmenistanyň daşary syýasatyny aňladýan Bitaraplyk binasy we dünýäde iň uly ýapyk hiňňildikleriň biri ýerleşýän «Älem» medeni-dynç alyş merkezi bar. Şäheriň dizaýny öňünden meýilleşdirilen bolup, ol sebitdäki köne we dykyz şäherlerden tapawutlylykda tertipliligi we giňligi bilen tapawutlanýar. Geografiki taýdan Aşgabat özüniň binagärligi ýaly, gurşap alan tebigaty bilen hem emele gelýär. Sebitiň iň möhüm infrastruktura taslamalarynyň biri bolan Garagum kanaly Amyderýanyň suwuny çöliň içinden geçirip, ekerançylygy we şäher durmuşyny üpjün edýär. Şeýle gurak howada bu suw akymy şäheriň ösüşi üçin örän möhüm bolup durýar. Gurşap alan peýzaž, aýratyn-da şäheriň golaýyndaky belentlikler, häzirki zaman binalarynyň çöl meýdany we dag şekilleri bilen birleşýän ajaýyp görnüşlerini hödürleýär. Şäheriň adynyň manysy hem aýratyn gyzyklydyr. "Aşgabat" sözi köplenç "Yşk şäheri" diýlip düşündirilýär, emma käbir taryhçylar bu adyň Parfiýa imperiýasyny esaslandyryjy Arşak I bilen baglanyşyklydygyny hem aýdýarlar. Wagtyň geçmegi bilen Aşgabat milli baýramçylyklaryň we şahsyýetiň nyşanyna öwrüldi. Her ýylyň 25-nji maýynda Şäher güni bellenilip, onuň täze, emma üns bilen goralan taryhy dabaralandyrylýar. Aşgabadyň iň ýatda galyjy aýratynlygy — onuň özünde jemleýän garşylykly pursatlarydyr: gadymy toprakda gurlan, Sowet döwründe täzeden dikeldilen we garaşsyzlyk eýýamynda milli maksatlaryň we binagärlik sungatynyň nusgasy hökmünde täzeden dörän şäher. Syýahatçylar üçin bu ýer taryhyň, nyşanlaryň we geljekki dizaýnlaryň birleşýän täsin we özboluşly dünýäsidir.
Awaza syýahatçylyk zolagy
«Awaza» milli syýahatçylyk zolagy Türkmenistanyň Hazar deňziniň gündogar kenarynda ýerleşýän ägirt uly dynç alyş merkezidir. 5,000 gektar meýdany tutýan bu ýer kiçijik kenarýaka obasyndan uly syýahatçylyk we halkara maslahatlar merkezine öwrüldi. Onuň geografiýasy uzyn çägeli kenarlar we gurak, yssy howa şertleri bilen häsiýetlenýär. Bu ýere her ýyl takmynan 150,000 töweregi myhman gelýär. Zolagyň binagärlik keşbi döwrebap belent myhmanhanalar we giň dynç alyş düzümleri bilen tapawutlanýar. Onuň esasy aýratynlyklaryndan biri — myhmanhanalar etrabynyň içinden geçýän ýedi kilometrlik emeli derýadyr. Bu suw ýolunda kiçijik gämilerde gezelenç edip bolýar. Derýanyň üstünden birnäçe köpri geçýär, olaryň köpüsi ýerli nyşanlary we guşlary aňladýan polatdan ýasalan nagyşlar bilen bezelendir. Ýene bir möhüm tehniki desga — kenardan 85 metr uzaklykda ýerleşýän «Awaza» çüwdürimler toplumydyr. Bu ulgam suwy 20 metr beýiklige atýan ýokary basyşly sorujylary ulanýar we deňziň üstünde 3D şekilleri görkezýän golografiki lazer taslamalary bilen utgaşýar. Toplumda 40 gämilik duralgasy bolan «Ýelken» ýaht-kluby ýaly ýöriteleşdirilen desgalar hem bar, ol ýerde windserfing we ýelkenli sport bilen meşgullanmak üçin şertler döredilendir. Maşgala bolup dynç almak üçin birnäçe uly seýilgähler, şol sanda ýapyk we açyk howuzly akwapark hem-de Eýfel diňi ýaly dünýä belli binalaryň nusgalary ýerleşdirilen tematiki seýilgäh bar. Binalaryň köpüsi saglygy dikeltmäge gönükdirilen bolup, olarda Hazar deňziniň suwy we dermanlyk palçyklary bilen bejergi berýän sanatoriýalar ýerleşýär. Gezelenjiňiz bökdençsiz bolmagy üçin, aýratyn-da akwaparklar we kenarýaka klublary ýaly köpçülikleýin ýerlerde şahsy goşlaryňyza üns bermek maslahat berilýär. Myhmanlar suwa düşenlerinde telefonlary we açarlary üçin köplenç suw geçirmeýän gaplary ulanýarlar. Seýilgähiň umumy atmosferasy asuda we resmi bolup, myhmanlar kenardan daşlaşanlarynda adatça sada geýinmegi makul görýärler.
Adaty haly dokmaçylygy
Adaty türkmen halyçylygy dünýäde meşhur sungat görnüşidir we 2019-njy ýylda UNESCO-nyň Maddy däl medeni miras sanawyna resmi taýdan girizildi, sebäbi bu milletiň taryhynyň we ruhynyň möhüm bölegidir. El bilen dokalan bu ýüň halylar diňe ýer örtügi däl-de, Türkmenistanyň bäş esasy taýpasynyň kimligini görkezýär: Teke, Ýomut, Ärsary, Çowdur we Saryk. Her taýpanyň sebitde tapylýan ösümlikler we haýwanlar ýaly ýerli daşky gurşawy beýan edýän özboluşly geometrik nagyşlary we çyzykly tertibi bar. Bu halylary dokmak sungaty asyrlar boýy maşgalalar arkaly geçirildi we ilki göçme taýpalar tarapyndan tebigy boýaglar we öz sürülerinden ýüň ulanyp amala aşyryldy. Bu taýpalar köplenç hereket edýändikleri sebäpli, uly ýer halylary, kiçijik sumkalar, çadyr asmalary we hatda toý, dogluş we doga däp-dessur üçin ýörite halylary döretmek üçin göçme dokma stankalaryny ulandylar. Bu mirasyň näderejede möhümdigini Türkmenistanyň milli baýdagyna we gerbine seredip görmek mümkin, olar bäş adaty haly nagyşyny milli agzybirligiň we dini gymmatlyklaryň nyşany hökmünde buýsanç bilen görkezýärler. Bu ajaýyp hünär bilen gyzyklanýan syýahatçylar üçin Aşgabatdaky Türkmenistanyň haly muzeýine baryp görmek hökmanydyr, sebäbi bu ýerde iki müňden gowrak eksponat bar, şol sanda seýrek antikwar eserler we açar ýaly geýilmek üçin döredilen iň kiçi haly bar. Muzeý şeýle hem üç ýüz inedördül metrden gowrak meýdany öz içine alýan we Ginnesiň rekordlar kitabynda ýer alan dünýäniň iň uly el bilen ýasalan halysy ýaly hünär işiniň ägirt uly üstünliklerini görkezýär. Maý aýynyň ahyrynda barsaňyz, dokmaçylary we türkmen halylaryny dünýäde meşhur eden owadan gyzyl we sary-goňur nagyşlary hormatlamak üçin aýyň soňky ýekşenbesinde geçirilýän Haly güni milli baýramçylygyna goşulyp bilersiňiz.
Derweze gaz krateri
Derweze gaz krateri, şeýle hem Dowzahyň gapysy ýa-da Dowzahyň derwezesi diýlip atlandyrylýar, resmi taýdan Garagumyň şöhlelenmesi diýlip atlandyrylýar, Türkmenistanyň Derweze obasynda gowaklara çökän ýanýan tebigy gaz ýataklygydyr. Ýüzlerçe tebigy gaz otlary krateriň düýbüni we gyrasyny ýagtylandyrýar. Krater 1971-nji ýyldan bäri ýanýar. Buraw tebigy gaz gowagy deşdi, gowagyň üsti çökdi we käbir çeşmeler inženerleriň zäherli gazlaryň ýaýramagyny öňüni almak üçin krateri oda berdiklerini aýdýarlar. Krater Garagum çölüniň ortasynda Derweze obasyna golaý ýerleşýär. Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatdan demirgazykda takmynan 260 kilometre aralykda ýerleşýär we 60-70 metr diametrli we takmynan 30 metr çuňlukdadyr. Beýleki golaýdaky gaz krateri dökünli we aýratyn ysy bar.
Köwata ýerasty köli
Köwata ýerasty köli Köpetdag daglarnyň eteginde gowagyň içinde gizlenen üýtgeşik tebigy gözellikdir. Gowak takmynan 250 metr uzynlygyna uzaýar we 12-den 50 metre çenli inligi bolan, bäş dürli girişi bar. Köl gowagyň üçünji girişinden takmynan 55 metr aşakda ýerleşýär. Gün şöhlesi bu çuňluga ýetmeýändigi sebäpli, içindäki atmosfera garaňky we syrly. Köl takmynan 75-80 metr uzynlykda, ini 8 bilen 23 metr aralygynda üýtgeýär. Onuň ortaça çuňlugy takmynan 10 metr bolup, iň çuň nokadynda 15 metre ýetýär. Kölden suw kükürt baý çeşmä akýar we oňa ep-esli mineral häsiýetlerini berýär. Temperatura ýylyň dowamynda gaty durnukly, adatça 33°C bilen 38°C aralygynda. Suw mawy-ýaşyl reňk bilen arassa we minerallara, esasanam kükürde baý.
Köýtendag daglary
Türkmenistanyň uzak gündogarynda gizlenen Köýtendag daglary başdan geçirmeleri söýenler we tebigat gözleýänler üçin hakyky jennet. Olaryň ady "Çuň kanýonlaryň daglary" diýmek bolan dramatiki görnüşi ajaýyp beýan edýär: asmanyň käwagt diňe ýukarda inçe lenta ýaly görünýän çuň jülgeler bilen kesilen beýik gaýalar. Bu uzak sebit tebigy gudratlardan doly. Bu ýerde ýurduň iň beýik belenti Aýrybaba dagy (3139 metr), şeýle hem Türkmenistanyň iň çuň kölleriniň we iň uzyn gowaklar bar. Köýtendag daglarynyň iň özüne çekiji aýratynlyklaryndan biri meşhur Dinozawr Platosy bolup, bu ýerde henizem daşda doňan taryhdan ozalky äpetleriň yzlaryny görüp bilersiňiz. Bu ýerdäki peýzažlar olaryň taryhy ýaly täsirli. Reňkli gaýa gurluşlary sebäpli dag etekleri gyzyl reňklerde ýalpyldaýar, dag eňňitleri bolsa seýrek arça tokaýlary bilen örtülen. Has belentlikde ýabany otlar, güller we gyrymsy otlar höküm sürýär, olara tut agaçlary, çynar we bu gödek ýere durmuş we reňk getirýän beýleki miweli agaçlar goşulýar.
Köneürgenç
Köneürgenç Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň çäklerinde ýerleşýär. ÝUNESKO Köneürgenç ýadygärligini 2005-nji ýylda Bütindünýä miras sanawyna girizdi. Ol Türkmenistanyň demirgazyk-günbatarynda, Amyderýa derýasynyň çep kenarynda ýerleşýär. Urgenç, Ahemenidler imperiýasynyň bir bölegi bolan Horezm sebitiniň paýtagtydy. Köne şäher meýdany, esasan 11-16-njy asyrlardan galan ýadygärlikleri öz içine alýar. Bu meýdan metjit, karwan saraý gapysy, galalar, mauzoleýler we 60 metr beýiklikdäki minara ýaly gadymy berkidilen oturymly ýerleriň galyndylaryny öz içine alýan giň çöl ýer bolup galýar. Köneürgenç ýadygärlikleriniň mysalynda Merkezi Aziýanyň yslam binagärliginiň usullaryny we bezegleriniň ähli dürlüligini görüp bilersiňiz. Bu ýerde çig we bişirilen kerpiçden gurlan gurluşlar, gadymy çartaklara çenli uzaýan ýönekeý bir otagly gümmez gurluşlary we kämahal uzak ösüş, abatlaýyş we täzeden gurluş taryhyna eýe bolan çylşyrymly kompozisiýalary bolan binalar bar. Bu ýadygärlikler şeýle hem gümmezleriň içki ýüzüni işlemek usullaryny öýjükli ýelkenlerden stalaktitler çenli ewolýusiýasyny görkezýär, şol döwürlerde «muqarnas» diýlip atlandyrylýardy we ýerli ussalar tarapyndan iň ýokary kämillige ýetirildi. Bu şäheriň iň gowy ýadygärlikleri bezeg derejesi bilen tapawutlanýar. Olar monohrom terrakotada we emal reňklerinde klassiki arabeskleriň ajaýyp mysallaryny berýär. Ýadygärlikler binagärlikde we senetde ajaýyp üstünlikleriň şaýatlarydyr, olaryň täsiri Eýrana we Owganystana, soňra bolsa 16-njy asyryň Hindistanyndaky Mogol imperiýasynyň binagärligine ýetdi. Bu şäherde jemlenen yslam mukaddes zatlary zyýaratçylar üçin aýratyn meşhur ýerlerdir we halkara syýahatçylyk üçün özüne çekiji obýektlere hyzmat edýär.
Marguş
Takmynan dört müň ýyl öň Murgap derýasynyň gadymy deltasynda ýokary medeniýetiň köp yzlaryny galdyran oba hojalyk siwilizasiýasy gülläp ösdi. Arheolog, Margiana ekspedisiýasynyň esaslandyryjysy we uzak möhletli ýolbaşçysy, akademik Wiktor Iwanowich Sarianidi köp ýyllary bu siwilizasiýanyň paýtagtyny gözlemäge bagyşlady. Häzir Gonur-Depe diýlip atlandyrylýan paýtagt şäheri bardy, onuň köşgi we Assiriýa we Wawilon binalaryna garşy çykyp biljek birnäçe ybadathanasy bardy. Gonur-Depe Marguş ýurdunyň paýtagt ybadat şäheri. Arheologlar Gonur ilatynyň zerdüşt ynanjyna eýerendiklerini subut edýän ruhy däp-dessurlaryň we däpleriň ynanarly faktlaryny açmaga başardylar. Oturymly ýeriň merkezinde köp sanly uly dabaraly otaglary bolan köşk bardy, güýçli galyň diwarlar we birnäçe inedördül diňler bilen gurşalypdyr. Diwarlaryň daşynda, günorta tarapynda 180 x 80 m we 2 m çuňlukdaky howuz bardy. Ybadat toplumynyň demirgazyk we günbatar taraplarynda ýene iki howuz bardy, ýöne has kiçi. Olar gorag maksady bilen däl-de, simwolik görnüşde guruldy. Arheologlar binalar gaýalary bezlemek üçin daş mozaikalarynyň ulanylandygyny görkezýän binanyň fasad bölekleriniň böleklerini tapdylar. Emma Gonur ussalarynyň tehnikasy täsinlikli, sebäbi ilki diwarda şekil boýaglar bilen boýaldy we diňe soň daşlar bilen bezedi. Dünýäde beýle mozaika dökmek tehnologiýasy hiç ýerde tapylmady. Gonur-Depäniň çäklerinde şol döwürde şeýle önümlere uly islegiň bolandygyny görkezýän birnäçe çölmekçilik ussahanasy hem tapyldy. Iň gyzykly tapyndylaryň biri uly howuzyň gündogar tarapynda tapylan ýerasty jaýlanma otaglarydyr. Bularyň şol döwürleriň ýerli elitiň jaýlanma ýerleri bolandygyny hemme zat subut etdi. Jemi bilen arheologlar 5 sany gör-kript gazdylar, olaryň hersiniň doly ululykdaky köp otagly jaý ýalydydy. Birnäçe adamyň galyndylary iki gör-kriptde bir wagtda dynç aldy. Ähtimal, jesetler gadymy däplere görä, öz hojaýynyny beýleki dünýä ugratmaly gullaryňkydy. Şeýle hem, däbe görä, gör merhumyň bir wagtlar eýeçiligindäki gymmat zatlar bilen doldurylypdyr. Görlerden uzakda, 2,5 m çuňlukdaky we 5 m diametrli çukur tapyldy, şeýle hem jaýlanmalar bilen. Bu ýer talaňçylyksyz bolup çykdy we arheologlar şol ýerden gadymy adamlaryň we haýwanlaryň köp sanly gyzykly zatlary we galyndylaryny çykaryp bildiler. Uly çukurdan başga-da, kiçi jaýlanmalar we alymlaryň henizem takyk düşündirip bilmeýän käbir geň zatlar tapyldy. Mysal üçin, görleriň birinde, keramika gaplarynyň golaýynda olar tekiz, birmeňzeş toplara işlenen birnäçe daşy tapdylar, olardan az aralykda pistä meňzeýän ýene birnäçe daş tapdylar. Bu zatlaryň näme üçin ýasalandygy we haýsy rol oýnandyklary henizem näbelli. Gonur-Depe nekropolisi şu güne çenli taryhçylaryň, arheologlarň we alymlaryň çözmeli köp syrlary saklaýar. Bu ýer Türkmenistanyň möhüm syýahatçylyk ýerleriniň biri bolup, her ýyl dünýäniň dürli künjeklerinden müňlerçe syýahatçy gelýär. Bu geň we syrly binany görmek arkaly, gadymy döwürlerde zehinli heýkeltaraşlar, gurluşykçylar we zergärler bolan türkmenleriň uzak geçmişdäki ata-babalarnyň syrlary bilen aragatnaşyk gurup bilersiňiz.
Milli ýadygärlik toplumasy
«Halk hakydasy» ýadygärlik toplumy Aşgabadyň günorta-günbatar çetinde ýerleşýär. Bu ýer türkmen halkynyň taryhy we gahrymançylygynyň janlanýan giň, asuda seýilgähi hökmünde hyzmat edýär. 2014-nji ýylda açylan bu ägirt uly meýdan çüwdürimleriň sesi we dürli reňkli gül düşekleri bilen gurşalypdyr. Seýilgähiň içinde gezelenç edeniňizde, milletiň geçmişindäki möhüm wakalary beýan edýän üç sany güýçli ýadygärlik bilen tanyşarsyňyz. Siz 1881-nji ýyldaky Gökdepe söweşiniň gahrymanlaryna goýulýan sarpany we ebedi ody gül ýaly gurşap alýan gyzyl mermerden ýasalan bäş sany beýik stelaly Ikinji jahan urşunyň ýadygärligini görersiňiz. Toplumyň iň täsirli bölegi — Ýertitreme ýadygärligidir. Onda äpet bürünç öküz dünýäni şahlarynda saklap dur. Bu rowaýat 1948-nji ýyldaky weýrançylykly ýertitremesinde wepat bolanlaryň hatyrasyny belent tutmak üçin döredilipdir. Öküziň üstündäki aýalyň gollararasynda saklaýan çagasyna üns beriň; ol altyndan ýasalyp, weýrançylykdan soňra dikelýän milletiň geljegini aňladýar. Toplumyň çuňlugynda ýerleşýän muzeýde bu taryhy wakalar köne harby eşikler, ýaraglar we uly ýertitremesinden öňki şäheriň seýrek suratlary arkaly beýan edilýär. Bu muzeý ýurduň taryhynyň köklerine syýahaty aňlatmak üçin ýerasty gurlupdyr. Agşamyna tutuş seýilgäh güýçli yşyklandyryjy çyralar bilen bezedilip, gezelenç etmek üçin parahat atmosfera döredilýär. Toplumyň uzynlygy bir kilometre golaý bolandygy sebäpli, bu ýere amatly aýakgapda gelmek maslahat berilýär. Bu ýerde ebedi ot ýanýar we dabaraly harby lybasdaky esgerler tarapyndan goralýar. Bu ýer uly hormat we ýatlama ýeri bolandygy sebäpli, gelýänler adatça sada geýinýärler we asuda gezelenç edýärler. Bu ýer surata düşmek üçin örän owadan bolsa-da, onuň atmosferasy hemişe agras we asuda bolup, töweregiňizdäki mermer we bürünç binalara siňdirilen taryh barada oýlanmaga çagyrýar.
Nusaý galasy
Nusaý galasy Türkmenistanyň Aşgabat şäheriniň Bagyr etrabynyň golaýynda, şäheriň merkezinden 18 km günbatarda ýerleşýär. ÝUNESKO Nusaý galasyny 2007-nji ýylda Bütindünýä miras sanawyna girizdi. Nusaý galasy Köne we Täze Nusaýyň iki depesinden ybarat bolup, miladydan öňki 3-nji asyryň ortalaryndan miladyň 3-nji asyryna çenli uly güýç bolan Parfiýa imperiýasynyň iň irki we möhüm şäherleriniň biriniň ýerini görkezýär. Olar öz adaty medeni elementlerini Ellinist we Rim günbatarynykylary bilen ussatlyk bilen birleşdiren gadymy siwilizasiýanyň gazuw-agtaryş işleri geçirilmedik galyndylaryny saklaýar. Sahypanyň iki böleginde arheologiki gazuw-agtaryş işleri maşgala, döwlet we dini wezipeleri görkezýän baý bezelen binagärligi açdy. Möhüm söwda we strategiki oklaryň çatrygynda ýerleşen bu güýçli imperiýa Rim giňelmesine päsgel berip, şol bir wagtyň özünde gündogar bilen günbataryň, demirgazyk bilen günorta arasynda möhüm aragatnaşyk we söwda merkezi bolup hyzmat etdi.
Nohur obasy
Nohur, Köpetdag daglarynda ýerleşýän kiçijik obadyr. Gödek peýzažlar bilen gurşalan bu oba ýerli jemgyýetiň medeni merkezi bolup hyzmat edýär we güýçli däp-dessurlary we üýtgeşik mirasy bilen tanalýar. Oba mukaddes ýerleri we rowaýatlary bilen meşhurdyr, olaryň köpüsi "Peri" diýlip atlandyrylýan syrly janandyrlar barada gadymy pars ynançlary bilen baglanyşyklydyr. Golaýdaky iň görnükli ýerlerden biri ýerli ilat üçin ruhy ähmiýete eýe bolan Gyz-bibi gowagydyr. "Nohur" adynyň gelip çykyşy henizem jedelli. Käbirleri munuň Nuha bilen baglanyşyklydygyna ynanýarlar, beýlekiler bolsa ony ýerli rowaýatlar ýa-da gadymy pars sözleri bilen baglanyşdyrýarlar. Wagtyň geçmegi bilen dürli düşündirişler peýda boldy, obanyň syrlylygy we medeni çuňlugyny artdyrdy. Uzak ýerleşýändigi sebäpli, Nohur adaty durmuş düzgünleriniň köp bölegini saklap galdy. Nohurli diýlip atlandyrylýan ýerli jemgyýet nesilleriň dowamynda geçirilen däp-dessurlary we ynançlary saklaýar. Käbirleri hatda özleriniň nesiini Aleksandr Makedonskynyň esgerleri bilen baglanyşdyrýarlar, ýerli halk döredijiliginde bolsa onuň sebitiň üsti bilen syýahatyna bagly hekaýalar bar. Obanyň iň üýtgeşik aýratynlyklaryndan biri, mazarlarynyň köplenç goç şahlary bilen bezelen gonamçylygy — bu sebit üçin täsin ýörelgedir. Tebigy söýüjiler golaýdaky Hur-Huri şarsuwasyny we gözel Aý-Dere kanýony ýaly gözel peýzažlary we asuda gezelençlik ýerlerini hödürleýän ýakyn çekijilik ýerlerini hem öwrenmeli.
Türkmen medeniýetinde eşik dili
Türkmen milli lybasy Merkezi Aziýanyň iň ajaýyp medeni aýratynlyklarynyň biridir. Erkek adamlar üçin iň esasy element Telpekdir — ol ak ýa-da gara şadyýan goýun derisinden ýasalyp, gyşda ýyly, tomusda bolsa salkyn saklaýar. Onuň aşagyndan ýaka nagşy bolan köýnek we don geýilýär. Zenan maşgalalaryň lybaslary bolsa gyzyl we melewşe reňkli ýüpek köýneklerden ybarat bolup, olaryň ýakalary we ýeňleri elde dokalan nagyşlar bilen bezelýär. Ýalyk bolsa aýallaryň derejesini we medeniýetini görkezýän esasy elementdir. Türkmen kümüş şaý-sepleri bolsa diňe bir bezeg däl-de, eýsem taryhy taýdan gorag we saglyk nyşany hökmünde hyzmat edipdir.
Türkmen aşhanasyndan lezzet almak
Türkmen aşhanasy ýönekeý önümlerden baý, doýurjy tagamlary döretmegi öwrenen göçme halkyň taryhyndan habar berýär. Tagamlaryň esasyny et, aýratyn-da goýun, towuk we düýe eti düzýär. Şaşlyk we gowurma gündelik durmuşyň bir bölegi bolsa, palaw türkmen aşhanasynyň iň naýbaşy tagamydyr. Tamdyrda bişirilen çörek uly hormata eýedir we ol her bir supranyň mukaddesligidir. Manty, somsa we göçme taryhymyz bilen berk baglanyşykly dograma hem möhüm orun tutýar. Türkmenistan özüniň ajaýyp gawunlary bilen hem meşhurdyr. Tagamlaryň ýanyndan gök çaý, gatyk we çal ýaly içgiler supranyň bezegidir. Esasy düzgün: çörek elmydama sylanylmalydyr we oňa aýratyn hormat goýulmalydyr.
Türkmenbaşynyň ruhy metjidi we mazary
Aşgabadyň golaýynda, asuda Gypjak şäherçesinde Merkezi Aziýanyň iň täsin we özüne çekiji dini ýerleriniň biri — Türkmenbaşynyň Ruhy metjidi ýerleşýär. Ilkinji gezek göreniňizde, onuň ululygy we dizaýny sizi haýran galdyrar: giň, simmetrik we bütinleý diýen ýaly Türkmenistanyň güneşi astynda ýalpyldap duran ak mermerden gurlan. Sebitiň iň uly metjitleriniň biri hasaplanýan bu bina bir wagtyň özünde 10,000 adamy kabul edip bilýär. Emma uly bolmagyna garamazdan, içerki atmosfera örän asuda we ruhy goldaw beriji ýalydyr. Bu ýer diňe bir metjit däl, eýsem ýadygärlikler toplumydyr. 2004-nji ýylda Saparmyrat Nyýazowyň buýrugy bilen öz doglan obasynda gurlan bu metjidiň golaýynda mawzoleý ýerleşýär. Onuň içinde Nyýazowyň maşgalasynyň mazarlary bar: Ikinji jahan urşunda wepat bolan kakasynyň, 1948-nji ýyldaky weýrançylykly Aşgabat ýertitremesinde aradan çykan ejesiniň we iki doganynyň, şeýle hem Nyýazowyň özüniň mazary bar. Bu maglumatlar toplumyň taryhy ähmiýetini has-da artdyrýar we ony diňe bir bina däl, eýsem uly ýitgileriň we mirasyň nyşanyna öwürýär. Binagärlik taýdan metjit äpetligi we simwolikany özünde jemleýär. Onuň uly merkezi gümmezi we dört burçunda ýerleşýän beýik minaralary şäheriň keşbine aýratyn görk berýär. Dizaýndaky köp elementleriň türkmen taryhy we ruhy dünýäsi bilen baglanyşykly simwoliki manylary bar. Metjidiň içindäki giň we ýagty ybadat zaly mermer, altyn öwüşginli nagyşlar we çylşyrymly detallar bilen bezelip, adama ruhy rahatlyk berýär. Ulanylan serişdeler bolsa halkara taryhyny gürrüň berýär. Bütin gurluşykda ulanylan ak mermer Italiýadan getirildi, bu bolsa metjide ýalpyldap duran keşp berýär. Içerki bezeglerde ulanylan gymmat bahaly agaç elementleri, şol sanda hoz agajy, içerki görke ýylylyk we gözellik goşýar. Ussalaryň işi örän takyk bolup, kaşangylyk bilen sypaýylygyň arasyny sazlaýar. Bu metjidi ýatdan çykmajak edýän zat diňe bir onuň ululygy ýa-da dizaýny däl, eýsem ol ýerdäki duýgudyr. Başga ýerlerde görýän adaty metjitleriňiz bilen deňeşdireniňizde, bu ýer has asuda, giň we syrly ýaly görünýär. Bu dymyşlyk sizi saklanmaga, töweregiňize seretmäge we hemme zady üns bilen öwrenmäge mejbur edýär. Köp syýahatçylar üçin bu diňe bir gezelenç nokady bolup biler, emma wagt aýyrsaňyz, Türkmenbaşynyň Ruhy metjidi binagärligiň, şahsy taryhyň we milli şahsyýetiň birleşýän has çuňňur manysyny açyp görkezer. Bu diňe bir Türkmenistanyň iň owadan metjitleriniň biri däl, eýsem iň manyly ýerleriniň biridir.
Ýangykala kanyony
Ýangykala kanýonlary ("Ot galalar") Türkmenistanyň demirgazyk-günbataryndaky Türkmenbaşydan gündogara 160 km aralykda ýerleşýän açyk gyzyl, ak we sary hek daşy gaýalarynyň uzak 24 kilometrlik bölegidir. 5,5 million ýyl ozal gadymy Tetis deňzi tarapyndan emele gelen bu ajaýyp, şemaldan döwülen peýzažlar reňkli, demony gatly tortlara ýa-da ägirt uly doňan tolkunlara meňzeýär, olary öz asyrly ummanyň geçmişini ýatladýan, häzirki wagtda ýerde deňiz gabyklarynyň entek tapylyp bilinýän, dem alyjy, seýrek gezilýän tebigy gudratdyr.
Türkmenistany görmäge taýýarmy?
Bu ajaýyp ýerlere ýatdan çykmajak syýahat meýilleşdirmäge kömek edeli.