Marguş

Mundan dört müň ýyl ozal, Müsürde piramidalar, Mesopotamiýada bolsa zikkuratlar galdyrylýarka, Murgap derýasynyň deltasynda bürünç asyrynyň ösen patyşalygy gülläp ösýärdi — we arheologiýadan daşarda ol barada eşiden ýok diýerlik. Ýurt Marguş diýlip atlandyrylýardy — bu at Dariý I-iň Behistun ýazgysyna düşer ýaly gadymydyr; onuň paýtagty Goňurdepe häzirki Garagum çölüniň 55 gektaryna ýaýylypdy. Şäher takmynan b.e. öň 2400–1600-nji ýyllar aralygynda, alymlaryň Oks (Baktriýa-Margiana) siwilizasiýasy diýip atlandyrýan medeniýetiniň ýüregi hökmünde ýaşady, we onuň gerimi häzirem haýran galdyrýar: diwarly köşk toplumy, ot gurbanlyk ojakly ybadathanalar, altyn, kümüş we bürünç hazynaly ýerasty tabytly şa gonamçylygy, ýanynda bolsa üç müňden gowrak mazarly uly gonamçylyk. Marguşy dünýä gaýtaryp beren adam Wiktor Sarianididir: 1972-nji ýylda ol çölüň ýüzünden ilkinji küýze döwüklerini ýygnady, soňra bolsa 2013-nji ýyla çenli kyrk ýyllap şu ýerde gazuw-agtaryş geçirdi. Ol munuň gadymy dünýä siwilizasiýasynyň bäşinji merkezidigini, ot ojaklarynyň we däp-dessur içgisiniň yzlarynyň bolsa zoroastrizmiň gözbaşlaryna yşarat edýändigini öňe sürdi — bu netijeler barada alymlar henizem jedel edýärler, we ýeriň özüne çekijiliginiň bir bölegi hut şundadyr: bu ýerde soraglary entek açyk duran arheologiýanyň içinde durýarsyňyz. Patyşalygyň soňy Merwiňkiden asudarak boldy: Murgap ýönekeýje günbatara süýşdi, şäher bolsa suwsuzlykdan öldi. Goňurdepe Marydan 60 km töweregi demirgazykda ýerleşýär, ýoluň soňky bölegi bolsa gödek çöl ýodasydyr: bu ýol ugrundaky düşleg däl-de, hakyky ekspedisiýadyr. GÖL NOMADS-yň şahsy turlarynda biz ony Marydan doly günlük gezelenç edip guraýarys — 4WD ulag we ýanymyz bilen nahar; bu ýerde ne kölege, ne-de petek kassasy bar — diňe siz, ýel we rowaýatlaryň köpüsinden gadymy şäher. Ertesi gün Merw bilen utgaşdyrmak iň gowusy: bürünç asyry bilen Ýüpek ýolunyň tapawudy — şu oazisiň bütin taryhydyr.